Auteursrecht en licenties

Sinds ik freelancer ben, krijg ik nogal eens de vraag hoe het zit met auteursrecht en licenties. Hoe zit dat nu precies? En hoe komt de prijs van een werk tot stand?
Zelf worstelde ik daar vroeger ook mee, maar door veel research werd het mij helder.

maakprijs_marloesdevries_2

Maakprijs

Wanneer ik een opdracht krijg, ga ik berekenen hoeveel uren ik hier aan kwijt ben. Voor elke illustrator is dit anders, want de één werkt sneller dan de ander. Wel kan ik nagenoeg exact berekenen hoeveel tijd een opdracht me kost. Tja, dat mag ook wel, als je sinds 2009 freelancer bent… 😉
Als ik het aantal uren weet, is het makkelijk:

(aantal uren) x (je uurtarief) = maakprijs

Het uurtarief is altijd exclusief BTW. De uitkomst van de maakprijs is dus ook exclusief BTW. Maar! Dan ben je er nog niet. Er is nog zoiets als een ‘licentie’…

licentie_marloesdevries_2

Licenties

‘Licentie’ is een ander woord voor gebruiksrecht. Met een licentie krijgt de opdrachtgever toestemming van de maker om een ontwerp te gebruiken. Je geeft bijvoorbeeld als illustrator een basislicentie waarbij de opdrachtgever de illustratie voor een uiting kan gebruiken, zoals een poster.

Het auteursrecht blijft bij de maker (de illustrator). Dat betekent dat de opdrachtgever, ook na betaling van de factuur, de illustratie niet zomaar voor elk doeleinde mag gebruiken.

Waarom betaal je als opdrachtgever voor een licentie?
Een opdrachtgever kan mogelijk (veel) geld verdienen aan een illustratie of ontwerp. Het maken alleen (uren x uurtarief) dekt dus niet geheel de waarde van het gemaakte werk. Hoe vaker iets bijvoorbeeld gebruikt wordt, hoe waardevoller het is.

In deze licentie wordt vastgesteld waar (medium), hoe lang of hoe vaak (duur) en hoe (aard) de illustratie gebruikt mag worden. Deze drie waarden en de exclusiviteit bepalen uiteindelijk de licentieprijs.
Zo kan het dus zijn dat op een illustratie voor een boekcover een hogere licentieprijs zit dan op het maken van een illustratie voor een educatief schoolboek, omdat bij het eerste de illustratie veel prominenter gebruikt wordt. Bij het maken van een persoonlijk portret reken ik zelf weer geen licentiekosten, maar voor een portret dat wordt gebruikt voor commerciële doeleinden, zoals een website of een logo, weer wel.

Spreek ook af met de opdrachtgever voor welk territorium de licentie geldt. Bijvoorbeeld alleen binnen Nederland, binnen de Benelux, etc.
Als je werk maakt voor online uitingen is het lastiger: de website zal namelijk voor de gehele wereld beschikbaar zijn, dus is het lastiger om een territorium te bepalen. Wel kun je kijken in welke taal de website wordt aangeboden, en welke extensie de website heeft.

De totaalsom wordt dus:
maakprijs + (maakprijs x percentage licentie) = totaalbedrag

In de meeste gevallen hanteer ik 20-30% van de maakprijs als licentiebedrag. Let wel: dit is een indicatie.

Verschillende licenties
Er zijn twee soorten licenties: exclusieve- en niet-exclusieve licenties.
Bij exclusieve licenties wordt vastgelegd dat de illustrator de illustratie, in een afgesproken tijdsbestek, niet in mag zetten voor andere doeleinden.
Bij niet-exclusieve licenties is de illustrator vrij de illustratie ook te gebruiken voor eventuele andere doeleinden, mits deze niet conflicteren met het doel waarvoor de illustraties in eerste instantie zijn gemaakt.

Eenmalige publicatie
In veel gevallen kun je bij eenmalig gebruik van een illustratie het licentiebedrag al hebben ingesloten in je prijs. Let dan goed op dat je duidelijk aangeeft in de offerte en factuur waarvoor de opdrachtgever de illustratie mag gebruiken.
Is dit bijvoorbeeld een eenmalige publicatie in een tijdschrift? Zet er dan bij om welk tijdschrift het gaat en om welke editie van dit tijdschrift. Je geeft dan een licentie af voor het gebruik van dat tijdschrift, maar hoeft daar niet per se een extra bedrag voor te rekenen.

Het is altijd verstandig om aan te geven in je documenten dat het deels maakprijs is en deels licentie. Zet bijvoorbeeld 70% van je totaalbedrag bij ‘maakprijs’ en 30% van het totaalbedrag bij ‘licentie’. Mocht er dan later inbreuk op het gebruik van je illustratie worden gepleegd, kun je altijd verwijzen naar de licentie. Dit staat dan namelijk zwart op wit (tip van juriste Charlotte Meindersma).

licentieaanvullend_marloesdevries_2

Aanvullende licenties

Stel, de opdrachtgever wilde eerst illustraties voor een poster, maar zou nu ook graag de illustraties voor zijn website gebruiken. Hoe werkt dat dan?

Dan krijg je te maken met een aanvullende licentie. Dat betekent dat de illustrator een nieuwe licentie geeft aan de opdrachtgever voor het gebruik van de illustraties op de website. In veel gevallen wordt hiervoor 30% van de maakprijs gevraagd.
De opdrachtgever verdient (mogelijk) geld met dit nieuwe gebruik van je werk, dus ook de maker dient gecompenseerd te worden.

royalties_marloesdevries_2

Royalty’s

Het zal misschien voorkomen dat een illustrator iets maakt dat gebruikt wordt voor bijvoorbeeld boeken en merchandise. Dat kan een mok, tas, etui, etc. zijn, maar ook bij het illustreren van boeken heb je hier vaak mee te maken.
In dat geval kun je met opdrachtgever een royalty-regeling afspreken. Dit houdt in dat de illustrator per geproduceerd of verkocht product een percentage van de productie-, groothandels- of verkoopprijs ontvangt.

Met zo’n regeling deelt de illustrator in het eventuele succes van het ontwerp, alsmede in het ondernemingsrisico. Vaak wordt een royalty-regeling gecombineerd met een honorarium of een niet-terugvorderbaar voorschot. Een niet-terugvorderbaar voorschot is een bedrag dat bijvoorbeeld bij aanvang van de opdracht aan de illustrator wordt toegekend om later te worden verrekend met de royalty’s.
De percentages liggen uiteen voor de verschillende uitingen, maar voor illustraties van bijvoorbeeld een prentenboek ligt dit percentage tussen de 5%-10% van elk verkocht boek.

Auteursrecht en licenties

Afkoop of buy-out

Het kan voorkomen dat een opdrachtgever het gemaakte werk voor veel verschillende uitingen en voor lange duur wil gebruiken. In dat geval kun je een afkoop of buy-out overwegen. In plaats van bij hergebruik van het werk telkens een nieuwe licentie aan te vragen, kunnen de maker en de opdrachtgever een bedrag afspreken waarbij de opdrachtgever het gemaakte werk op verschillende manieren en voor langere duur mag gebruiken.

Overdragen van auteursrecht
Als de opdrachtgever graag de rechtmatige eigenaar van het werk wil worden, dan kun je overgaan op overdracht van het auteursrecht. Je bent dan niet meer de eigenaar van het gemaakte werk en kunt dan ook geen aanspraak meer maken op het werk. Zelf draag ik in bijna geen enkel geval mijn auteursrecht af.

Aan deze opties hangt echter een prijskaartje en in de meeste gevallen wordt een percentage van minimaal 300% van de maakprijs gehanteerd. Dit kan natuurlijk ook meer zijn afhankelijk van de opdracht.
Dat betekent dat je som in dit geval als volgt wordt:
maakprijs + (maakprijs x buy-out percentage) = totaalbedrag buy-out

De totaalsom

Wat een opdrachtgever betaalt voor een illustratie of ontwerp is dus in de meeste gevallen:
maakprijs + licentiebedrag = totaalbedrag

Dit totaalbedrag communiceer je altijd exclusief BTW naar de opdrachtgever, en ik kan aanraden om het in een offerte te zetten. In die offerte zet je dan ook duidelijk de licentie (medium, duur en aard) en op wat voor termijn je het werk kunt leveren. Zo is het voor beide partijen duidelijk wat ze mogen verwachten!

Algemene voorwaarden

Zorg dat je te allen tijde een document met algemene voorwaarden toevoegt aan je offertes en facturen. Daarmee bescherm je je werk. Lid van de BNO? Dan kun je gebruik maken van hun algemene voorwaarden. Je kunt deze ook laten opstellen door een jurist.

Een jurist inschakelen?

Mocht je nu een debacle met iemand hebben die jouw werk heeft gebruikt zonder toestemming, of heb je andere juridische hulp nodig? Dan kan ik je van harte Charlotte Meindersma van Charlotte’s Law aanraden. Zij is expert in juridische debacles voor creatieven. Ook als je advies op maat wilt, kun je bij haar terecht.

Meer bronnen

Boek:
Auteursrecht voor ontwerpers (Mr. Vincent van den Eijnde en Mr. Anouk Siegelaar). Boordevol informatie over auteursrecht en licenties, inclusief voorbeeld licentie voor illustratoren en ontwerpers.

Advies op maat:
BNO (Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers): als je lid wordt, kun je de juristen van de BNO te allen tijde om advies vragen. Als lid kan ik dit van harte aanraden!

Meer online lezen:

Let op: ik ben geen jurist en niet onderlegd in wetgeving. Ik ben een illustrator die zich heeft ingelezen in auteursrecht en licenties. Mocht je aanvullingen hebben, of mij willen wijzen op een fout, dan hoor ik dat graag. Ook is dit blog niet bruikbaar in gerechtelijke zaken.

Wil je meer tips en creatieve ideeën in je inbox?

Ontvang elke maand mijn nieuwsbrief met tips, verhalen over het (creatieve) leven, waar ik aan werk en wanneer ik workshops en nieuw werk voor je heb.

Thank you for subscribing!

Meer vragen?
Op dit moment bied ik geen advies op maat over dit onderwerp of andere illustratie-onderwerpen. Word lid van de BNO, zodat je meer informatie kunt inwinnen, of houd mijn website en nieuwsbrief in de gaten, mocht ik weer classes of mentorsessies aanbieden.

40 reacties

  1. Marloes, heel erg bedankt voor je blogs! Ik heb er heel veel aan gehad omdat ik zelf later ook een carrière als illustrator wil beginnen 🙂

  2. Erg helder! Was fijn geweest als we je blog 15 jaar gelee op de kunstacademie konden lezen. Dit moesten we destijds allemaal zelf uitvogelen. Leuk voor de jonge generatie. Ga zo door!

    1. Er wordt op vele academies nog steeds niet veel over verteld, helaas. Ik vind zelf dat het bij de opleiding hoort, maar goed 🙂
      Dank je wel voor je reactie!

  3. Heel fijn om dit eens te lezen Marloes! Ik ben ook voorzichtig iets aan het opzetten en er komt nogal wat op je af. Altijd fijn als er dan kennis wordt gedeeld.

  4. Echt zo fijn dit Marloes! Dank je wel! Ik kijk er nu bijna wekelijks even naar :).
    Ik voel me ook gesteund met het idee dat het zo hoort te zijn.
    Iets met sterk en schoenen 🙂

  5. Hi Marloes,
    Wat onwijs fijn om dit te lezen! Dank je wel!
    Ik heb nog een vraagje en hoop dat je ergens misschien tijd kan vinden om ‘m te beantwoorden.
    In eigen beheer heb ik Wonderlust, een travel journal, uitgegeven. Nu is een tijdschrift geïnteresseerd om een paar pagina’s te publiceren, omdat het een invul boek is. Hoe kan ik dat het beste aanpakken? Want de uren zijn al gemaakt en ze willen dus een onderdeel van mijn boek wat al bestaat gebruiken.
    Ik ben heel benieuwd of je nog een tip hiervoor hebt =)
    Alvast super bedankt!
    Merel

    1. Zoiets heb ik recentelijk ook gehad, dat een tijdschrift bestaand werk (dat ik in mijn vrije tijd heb gemaakt) wilde publiceren.
      Je moet dan gaan rekenen hoeveel uren er in die betreffende pagina’s zat, dat maal jouw uurtarief en daar een percentage van 30% van nemen (dus: gewerkte uren x uurtarief = bedrag, en van dat bedrag weer 30%). Dat is het bedrag wat je kunt factureren aan het tijdschrift. Veel succes!

  6. Hi Marloes, wat heb je het super helder uitgelegd thanks! Ik heb nog wel een vraag. Ik heb net een nieuwe klant en deze wil graag gebruik maken van werk dat ik al gemaakt heb. Deze serie was op mijn eigen initiatief ontworpen en heb er mee geexposeerd e.d. Maar moet ik nu alleen licentie rekenen, omdat het al gemaakt werk is?… Het is voor op hun website en er zal nog meer volgen, ze zijn aan het uitbreiden. Ik hoor graag je mening? Grt Anoek

    1. De vraag die je jezelf kan stellen is: waarom zou je je werk gratis weggeven omdat je het toevallig al hebt gemaakt? 😉

  7. Hai Marloes,

    Dit was precies de info die ik zocht. Dankjewel.
    Ik heb nog een vraag over dit stuk:’Het is altijd verstandig om wel aan te geven in je documenten dat het deels maakprijs is en deels licentie. Zet bijvoorbeeld 90% van je totaalbedrag bij ‘maakprijs’ en 10% van het totaalbedrag bij ‘licentie’. Mocht er dan later inbreuk op het gebruik van je illustratie worden gepleegd, kun je altijd verwijzen naar de licentie. Dit staat dan namelijk zwart op wit (tip van juriste Charlotte Meindersma).

    Wil de opdrachtgever jouw illustratie dan later nogmaals in een andere editie publiceren, dan wordt daarover weer 30% gerekend.’

    Waarom reken je 30% licentie maar zet je het als 10% van de prijs op de factuur? Of heb ik dat niet goed begrepen?

    Vriendelijke groet, Marieke Scheijgrond

    1. Hoi Marieke,
      Ah ja, ik snap dat dat verwarrend werkt. Ik heb het aangepast. Het licentiepercentage is namelijk iets wat je zelf dient te bepalen aan de hand van de informatie die je van de opdrachtgever krijgt. Dus hoe uitgebreider de licentie, hoe hoger het percentage. Succes!

  8. Hoi, dit is een knap overzicht!

    Ik hoop dat dit in België ook zo ongeveer werkt.

    Het percentage blijft een hele moeilijke vind ik. Zijn daar geen basis richtlijnen voor, waar je dan indien gewenst van kan afwijken?
    En ook, wat met een vzw? Die verkopen wel dingen , maar niet met de bedoeling er winst op te maken.
    Sara

  9. Dit is een handvat voor ook zoveel andere terreinen. Heel mooi artikel en goede citaten om de gedachte uit te leggen aan opdrachtgevers die dit soms erg ongebruikelijk vinden.

  10. Dankjewel Marloes. Helder overzicht, fijn geschreven en leuke illustraties!

  11. Begrijp ik er uit dat je zelf zo een licensie opstelt, en die laat ondertekenen door de opdrachtgever?
    En dat dat niet via juridische weg perse hoeft?
    en dat je dus kosten voor licensie berekent die je op voorhand niet maakte vanwege de jurist die ingezet moest worden?

    1. Een licentie kun je laten opstellen door een jurist, net zoals je algemene voorwaarden. Maar als je dit per opdracht gaat doen, wordt het wel erg prijzig.
      Een licentie opstellen is ook niet zo moeilijk en het hoeft ook niet als apart document. Je zet het allereerst in je offerte, voordat je aan de opdracht begint.
      Als de opdrachtgever met je offerte akkoord gaat, gaat hij ook met je licentie akkoord. Voeg ook altijd je algemene voorwaarden toe aan de offerte, voordat je aan de opdracht begint.

      Vaak zet ik de licentie nogmaals in de factuur, als herinnering.
      Wil je een voorbeeld van een licentie, dan raad ik het boek ‘Auteursrecht voor ontwerpers’ aan, van mr. Vincent van den Eijnde en mr. Anouk Siegelaar.

  12. Ik denk dat in je laatste kopje ‘Meer weten?’ je van Anouk Siegelaar even een mevrouw zou moeten maken 🙂 Verder een lekker compacte en behulpzame blog! Bedankt!

    1. Mr. staat voor meester in de rechten, niet voor ‘meneer’ (ik denk dat je dat bedoelt). Anouk Siegelaar is meester in de rechten en mag dus Mr. voor haar naam zetten.
      Bedankt voor het compliment!

  13. Hey Marloes,
    Dankje voor deze info! Waarom heb ik dat nooit gehoord op de academie??! In de 20 jaar dat ik nu illustrator/vormgever ben heb ik nog niet eerder gehoord over onderverdeling totaalbedrag in licentie en arbeid. Dit ga ik zeker verwerken in mijn offertes.
    Ik kwam op je site vanwege een buy-out vraag maar wil niet het auteursrecht overdragen. Het is een soort illustratie wat voor een jaar fungeert als een soort logo. Nu maak je in je artikel geen onderscheid in berekening buy-out en auteursrecht overdragen. Die minimaal 300% is dat de buy-out en met auteursrecht nog veel meer?

  14. Ah wat superfijn dat je dit deelt, ik heb mijn eerste digitale illustraties-voor-een-boek klus en weet nu in ieder geval hoe ik mijn offerte moet indelen, dankje Marloes!

  15. Hi! Dank voor alle info, als beginnend illustrator kom ik hiermee een heel eind uit de voeten. Alleen de link naar BNO de algemene voorwaarden werkt niet meer.

  16. Mijn man en ik vroegen aan een Belgische illustratrice een tekening te maken ter herdenking van onze overleden dochter. Dit is iets wat zij relatief frequent doet. Het werk is een uitbeelding van een zin uit het lied ‘Fiets’ van Herman van Veen (He kleine meid op je kinderfiets, je lacht en je zwaait naar een zwaan).
    Voor onze dochter haar tweede jaardag wilden wij een taart laten maken op basis van deze tekening. Nu zitten wij in een ernstig (in de zin van heel kwetsend, niet juridisch) dispuut met de illustratrice. Die wil namelijk onder geen enkel beding dat de persoon die de taart maakte een foto van de taart plaatst op haar sociale media kanalen, en haalt daarbij het auteursrecht aan. Wij vinden dat dit niet in de geest is van de beroepsactiviteit van de illustratrice. Zij is zogezegd begaan met sterrenkinderen en hun ouders, maar in haar communicatie met ons is zij koud en grof. Zelfs op de jaardag van onze dochter. Het lijkt alsof ze kickt op de macht die ze heeft over onze tekening en wat wij daarmee mogen doen.
    Dit ligt op mijn maag. Wat is jouw visie hierop?

    1. Wat vervelend dat jullie in zo’n situatie zitten. Ik weet uiteraard niet wat er is afgesproken, dus het zou niet verstandig zijn als ik een mening of visie ga vellen over een zaak waar ik in niets van weet. Helaas kan ik geen maatadvies aanbieden, en het is sowieso verstandiger dit bij een jurist neer te leggen, mochten jullie uitsluitsel willen.
      Wel kan ik iets zeggen over het auteursrecht: als de illustrator geen licentie heeft verstrekt voor het maken van een taart, productfotografie en publicatie op social media, dan is dat wettelijk niet toegestaan. De maker van een werk heeft het auteursrecht tenzij zij die schriftelijk aan jullie heeft overgedragen of als ze jullie een onbeperkte licentie heeft toegekend. Hoewel het werk voor jullie gemaakt is, blijft in vele gevallen de maker auteursrechthebbende, en daarmee heeft deze zeggenschap over het gebruik van het gemaakte werk. Ik ben geen jurist, maar als jullie uitsluitsel willen, kan ik aanraden de zaak bij een jurist neer te leggen, mocht je het dat waard vinden om de foto van de taart op social media te plaatsen.

Comments are closed.